شورا و مشورت

در ساز و كارِ تصميم‏گيرى و تصميم‏سازى‏هاىِ فردى و اجتماعى، مشورت مرحله مهم و تعيين‏كننده‏اى است كه آدمى را در شفاف‏بينى مدد مى‏رساند. انسان در هر مرحله‏اى از انديشه و
تعقل كه باشد به اين اصلِ مهم نيازمند است، حتى پيامبر بزرگ اسلام صلى‏ الله‏ عليه‏ و‏آله‏ وسلم ـ كه عقل كل بود ـ با اصحاب خويش به مشورت مى‏پرداخت

 

 

مشورت ادراك و هشيارى دهد                عقل‏ها مر عقل را يارى دهد

مشورت كن با گروه صالحانبر پيمبر امر شاورهم بدانامرهم شورى براى اين بودكز تشاور سهو و كژ كم‏تر شود  در معناى شورا گفته‏اند : عده‏اى از سوى شخص حقيقى و يا حقوقى و يا اشخاصى در مورد
خاص دور هم گرد آيند و موضوعى را به بحث بگذراند. فاضل مقداد  و مقدس اردبيلى  در خصوص معناى لغوى شورا گفته‏اند : تشاور و مشاوره و مشوره و شورى؛ يعنى استخراج نظريه.

پيشينه
پيشينه تاريخى شورا در جزيرة العرب به قبل از اسلام و از زمان تأسيس «دارالندوه» توسط «قُصى بن كلاب» چهارمين جد پيامبراسلام صلى‏الله‏عليه‏و‏آله‏وسلم برمى‏گردد. دارالندوه در زمان رسول‏الله
صلى‏الله‏عليه‏و‏آله‏وسلم محل انجمن قريش بود. كليه تصميم‏هاى بزرگان قريش از قبيل راه‏كارهاى برخورد با رسول‏الله، منزوى كردن ايشان، جلوگيرى از گرايش مردم خصوصاً جوانان به دين اسلام،
ممانعت از مهاجرت مسلمانان به كشورهاى ديگر، نحوه قطع ارتباط مسلمانان به خصوص رسول‏الله با مسلمانان و سران ممالك آن زمان، چگونگى محاصره فرهنگى ـ اقتصادىِ بنى‏هاشم (پيامبر و يارانش)  
همه و همه توسط انجمن قريش در دارالندوه پس از شور و مشورت اتخاذ و اجرا مى‏شد. شورا و مشورت در سه زمينه صورت مى‏گيرد : خانواده، اجتماع و حكومت.
همه مردم ـ خصوصاً جوانان ـ مى‏توانند در امر تحصيل، ازدواج، فعاليت‏هاى اجتماعى و در مكانيزم تصميم‏گيرى‏هاى كلان حكومتى از ديدگاه‏هاى مشاوره‏اى ديگران استفاده كنند و در تصميم
گيرى‏هاى خود پشتيبانى قوى همانند شورا را به دنبال داشته باشند، خصوصاً براى نسل جوان شورا و مشورت يكى از اساسى‏ترين نيازها مى‏باشد.
مشورت در قرآن
در قرآن در سه آيه به شورا و مشورت اشاره شده است : «فَاِنْ اَرادا فِصالاً عَن تَراَضٍ مِنْهُما وَ تَشاوُرٍ فَلاجُناحَ عَلَيْهِما؛  پس اگر پدر و مادر با رضايت هم و
مشورت بخواهند بچه را از شير بگيرند گناهى متوجه آن‏ها نيست.» «وَ اَمْرُهُمْ شُورَى بَيْنَهُمْ؛  و كارهايشان با مشورت يكديگر است.»
«وَ شاوِرْهُمْ فِى الاَْمْرِ فَاذِا عَزَمْتَ فَتَوَكَّلْ عَلَى‏اللّهِ؛  در كارها با آن‏ها مشورت كن، پس چون تصميم گرفتى بر خدا توكل كن و انجام ده.» آيه اول به مشورت در امور خانواده اشاره دارد و زن در اين آيه،
طرف مشاوره مردم و مرد طرف مشورت زن مى‏باشد. موضوع مشاوره در اين آيه اين است كه آيا گرفتن بچه از شير مادر، به صلاح و مصلحت طفل هست يا نه؟
آيه دوم درخصوصِ مشاوره در امور اجتماع است. از آن‏جايى كه اين آيه در مكه نازل شده و پيامبر، رسالتِ تبليغ و دعوت به اسلام را داشت مشاوره اجتماعى از اهميت ويژه‏اى براى توسعه و
ترويج اسلام به حساب مى‏آمد، بنابراين شخصيت دادن به مردم و مشارك دادن آنان در سرنوشت‏شان بهترين راه براى جذب و گرايش آنان به دين اسلام بود.
آيه سوم به مشاوره در زمينه حكومت نظر دارد. اين آيه زمانى در مدينه نازل شد كه اولين حكومت سياسى اسلام توسط پيامبراسلام پى‏ريزى و تأسيس گرديد. در آن هنگام پيامبر صلى‏الله‏عليه‏و‏آله‏وسلم
موظف شد تا در زمينه حكومت با مردم مشورت كند، اما در نهايت خود تصميم بگيرد و بر تصميم خويش عمل كند : «وَ شاوَرْهُمْ فِىْ الاَْمْرِ وَ اِذا عَزَمْتَ فَتَوَكَّلْ عَلَى‏اللّهِ».
مشورت در احاديث
در فعل و كلام پيشوايان معصوم عليه‏السلام مشورت جاى‏گاه ويژه‏اى دارد، مورخان شيعه و سنى گفته‏اند كه : پيامبر با امتش بسيار مشورت مى‏كرد. ايشان در جنگ بدر، در خصوص جنگ با قريش و يا محل
اردوگاه لشكر و هم‏چنين نحوه برخورد با اسراى جنگى با فرماندهانش مشورت مى‏كرد. هم‏چنين در جنگ احد، خندق، بنى‏قريظه، بنى‏النضير، تبوك، فتح مكه و صلح حديبيه و موارد ديگر با عقلاى
قومش مشورت مى‏كرد، ولى در آخر، خود تصميم مى‏گرفت. در تفسير جلالين آمده است : «كان رسول‏الله صلى‏الله‏عليه‏و‏آله‏وسلم كثير المشاوره لاصحابه؛  رسول‏الله صلى‏الله‏عليه‏و‏آله‏وسلم با
اصحابش بسيار مشاوره مى‏نمود.»
امام رضا عليه‏السلام فرموده است : «ان رسول‏الله صلى‏الله‏عليه‏و‏آله‏وسلم كان يستشير اصحابه ثم يعزم على ما يرد؛  رسول‏الله صلى‏الله‏عليه‏و‏آله‏وسلم با اصحابش مشاوره مى‏كرد سپس هر چه تصميم مى‏گرفت بدان عمل مى‏كرد.»
ائمه معصوم عليهم‏السلام نيز با شيعيان مشورت مى‏كردند. امام على عليه‏السلام در كارها با بعضى از دانشمندان
مشورت مى‏كرد. ايشان به مالك اشتر سفارش فرمود كه در امور اداره مملكت و سياست با مردم مشورت كن. در اين دستور، حضرت عليه‏السلام در واقع به نقش شورا در مكانيزم تصميم‏گيرى اشاره فرمود.
از ديدگاه آن حضرت، هيچ عاقلى از مشاوره بى‏نياز نيست : «لايستغنى العاقل عن المشاوره».

مواقع مشورت
مشاوره و شورا در مواردى است كه حكم خدا وجود نداشته باشد و انسان به ناچار مى‏بايست از عقل خود و ديگران كمك بجويد. در چنين مواردى بايد با تشكيل شورا و مشورت با افراد ذى‏صلاح
نظريه آنان را به دست آورد و به بهترين آن‏ها جامه عمل پوشد. شهيد مطهرى در اين خصوص مى‏گويد : «در مواردى كه نصى از اسلام وارد نشده مسلمين بايد روش عملى خود را با شورا و فكر جمعى انتخاب نمايند.»
پيامبراسلام، كه خود عقل كل و نفس عصمت بود، و هم‏چنين ائمه عليهم‏السلام كه داراى علم امامت و عصمت‏اند نيازى به مشورت با مردم ندارند. مشورت پيامبراسلام صلى‏الله‏عليه‏و‏آله‏وسلم با مردم نه از اين جهت بود كه
از علم و دانش و تجربه و عقل آنان استفاده كند بلكه او با مردم مشورت مى‏كرد تا به آنان هويت و شخصيت دهد و مشورت را در بين امت سنت قرار داده باشد.

مشورت از ديدگاه عالمان
عالمان دينى به پيروى از قرآن و رهنمودهاى ائمه معصوم عليهم‏السلام بر مشورت، بسيار تأكيد ورزيده‏اند و عمل پيامبر صلى‏الله‏عليه‏و‏آله‏وسلم را درخصوص مشاوره، سنت حسنه‏اى دانسته‏اند كه مى‏تواند جامعه اسلامى را
در برابر خطاهاى فردى و اجتماعى، صيانت كند. در اين باره عبارت‏هاى نغز و جالبى از انديشه‏وران اسلامى وجود دارد كه به برخى از آن‏ها اشاره مى‏كنيم : شهيد مطهرى مى‏نويسد : او [پيامبر صلى‏الله‏عليه‏و‏آله‏وسلم]
هرگز به روش مستبدّان رفتار نمى‏كرد، در كارهايى كه از طرف خدا دستور نرسيده بود با اصحاب مشورت مى‏كرد و نظر آن‏ها را محترم مى‏شمرد و از اين راه به آن‏ها شخصيت مى‏داد.
بعضى آيه «فَبَشِّر عِبادَالَّذِيَن يَسْتَمِعُونَ اَلْقَولَ فَيَتَّبِعُونَ اَحْسَنَهُ؛  پس بشارت بندگان مرا كه سخن را شنوند و نيكوترش را پيروى كنند» را نيز جزء آيات شورا دانسته‏اند و در اين خصوص اظهار
داشته‏اند : «واضح است كه ميزگردها و سمينارهايى كه براى رسيدن به آرا و نظريه‏هاى خود و يا بهترين آرا و نظريه‏ها، تشكيل مى‏شود يكى از مصاديق شورا و مشورت و نيز از مصاديق آيه «فَبَشِّرْ» است.»
از اين آيات استفاده مى‏شود كه اسلام سخت به امر شورا و مشورت تأكيد دارد، عقل و تجربه نيز انسان را به سوى شورا و مشورت با بزرگان و عقلاى قوم رهنمود مى‏سازد. تجربه مى‏گويد هيچ كس
از شورا و مشورت با كسانى كه شرايط مشورت را دارند ضرر نديده است. آن سوى قضيه نيز صادق است كه هيچ مستبدى از استبداد در رأى راه به جايى نبرده است. انسان نبايد خود را بى‏نياز از مشاوره بداند.

انگيزه‏هاى مشورت
هدف از شورا و مشورت در مقاطع مختلف مى‏تواند متفاوت باشد به هر حال در اين مختصر به بعضى از انگيزه‏ها اشاره مى‏كنيم :
1ـ به دست آوردن نظريه صحيح و يا بهترين ديدگاه؛
2ـ شخصيت دادن به افراد جامعه اسلامى؛
3ـ شناسايى نخبگان و متخصصان و اهل نظر؛
4ـ مشاركت مردم در سرنوشت خود؛
5ـ رشد فكرى مردم در نتيجه بالندگى جامعه اسلامى؛
6ـ توسعه فرهنگ شورا و مشورت.


ويژگى‏هاى مشاور (مستشار)
مسئله مهم در بحث مشورت و شورا اين است كه با چه كسانى مى‏توان مشورت كرد و يا از آنان براى شورا دعوت كرد. هر كس را نمى‏توان عضو شورا و طرف مشورت قرار داد، افراد حسود، ترسو،
بخيل و ناآگاه به موضوع و يا كسانى كه داراى ضعف فكرى‏اند آدمى را به انگيزه‏هاى مختلف به كژراهه مى‏خوانند و با زنگارهاى نفسانيّت و جهالت، انسان را از شفاف‏بينى محرم مى‏سازند. پس
نكته مهم در امر مشورت، مستشار و رايزن است هر چه او صلاحيت بيش‏ترى داشته باشد و خيرخواهانه نظر دهد، امور مبهم وضوح و روشنىِ بيش‏ترى خواهند يافت.
روايات زيادى در اين باب در كتاب‏هاى روايى هست كه همه آن‏ها در يك جمع‏بندى، اين اوصاف را براى مستشار و عضو شورا بيان مى‏كند : عاقل، دانش‏مند، مجرب و متّقى. اگر انسان با كسى كه داراى اين ويژگى‏ها است
مشورت كند يقيناً به نتيجه خوبى مى‏رسد و براى او سرافرازى و خوش‏بختى به همراه خواهد داشت.

منابع :
1 ـ شورا در قرآن و حديث، رضا استادى، انتشارات بيناد فرهنگى امام رضا عليه‏السلام.
2 ـ مجموع آثار شهيد مطهرى (وحى و نبوت، حكمت‏ها و اندرزها، ده‏گفتار، گفتارهاى معنوى،
سيرى در سيره نبوى، امامت و رهبرى) انتشارات صدرا.
3 ـ شورا در قرآن و نهج‏البلاغه، جعفر سبحانى، انتشارات قدر.
4 ـ مشورت با زنان، محمد محمدى اشتهاردى، قم، چاپ مهر.
5 ـ تفاسير قرآن، ذيلِ آيات بقره، آل عمران و شورى.
6 ـ مجله پاسدار اسلام، شماره‏هاى 133 ، 137 و 141.

موضوعات تحقيق
ـ جايگاه شورا در اسلام
ـ مشورت با زنان
ـ نقش مشورت در توسعه فرهنگى و سياسى
ـ هدف از مشورت و ويژگى‏هاى مشاور
مشورت در قرآن
قرآن در سه آيه به شورا و مشورت اشاره كرده است :
«فَاِنْ اَرادا فِصالاً عَن تَراَضٍ مِنْهُما وَ تَشاوُرٍ فَلاجُناحَ عَلَيْهِما؛  پس اگر پدر و مادر با رضايت هم و مشورت بخواهند بچه را از شير بگيرند، گناهى متوجه آن‏ها نيست.»
«وَ اَمْرُهُمْ شُورَى بَيْنَهُمْ؛  و كارهايشان با مشورت يك‏ديگر است.»
«وَ شاوِرْهُمْ فِى الاَْمْرِ فَاذِا عَزَمْتَ فَتَوَكَّلْ عَلَى‏اللّهِ؛  در كارها با آن‏ها مشورت كن، پس چون تصميم گرفتى بر خدا توكل كن و انجام ده.»
آيه اول به مشورت در امور خانواده اشاره دارد و زن در اين آيه، طرف مشاوره مردم و مرد طرف مشورت زن مى‏باشد. موضوع مشاوره در اين آيه اين است كه آيا گرفتن بچه از شير مادر، به صلاح و
مصلحت طفل است يا نه؟
آيه دوم درخصوصِ مشاوره در امور اجتماع است. از آن‏جايى كه اين آيه در مكه نازل شده و پيامبر(ص) نيز مشغول تبليغ دين اسلام بود، مشاوره اجتماعى از اهميت ويژه‏اى براى توسعه و
ترويج اسلام به حساب مى‏آمده است، زيرا شخصيت دادن به مردم و مشاركت آنان در سرنوشت‏شان بهترين راه براى جذب و گرايش آنان به دين اسلام بود. آيه سوم به مشاوره در زمينه حكومت نظر دارد.
اين آيه زمانى در مدينه نازل شد كه اولين حكومت سياسى اسلام به دست پيامبراسلام پى‏ريزى و تأسيس گرديد. در آن هنگام پيامبر صلى‏الله‏عليه‏و‏آله‏وسلم
موظف شد تا در زمينه حكومت با مردم مشورت كند، اما در نهايت خود تصميم بگيرد و بر تصميم خويش عمل كند : «وَ شاوَرْهُمْ فِىْ الاَْمْرِ وَ اِذا عَزَمْتَ فَتَوَكَّلْ عَلَى‏اللّهِ».
بعضى آيه «فَبَشِّر عِبادَالَّذِيَن يَسْتَمِعُونَ اَلْقَولَ فَيَتَّبِعُونَ اَحْسَنَهُ؛  پس بشارت ده‏بندگان مرا كه سخن را بشنوند و نيكوترش را پيروى كنند» را نيز جزء آيات شورا دانسته‏اند. آية الله استادى در اين
خصوص مى گويد: «واضح است كه ميزگردها و سمينارهايى كه براى رسيدن به آرا و نظريه‏هاى خود و يا بهترين آرا و نظريه‏ها تشكيل مى‏شود، يكى از مصاديق شورا و مشورت و نيز از مصاديق آيه «فَبَشِّرْ» است.»
از اين آيات استفاده مى‏شود كه اسلام به مسئله شورا و مشورت تأكيد فراوانى دارد. به علاوه اين كه عقل و تجربه نيز انسان را به شورا و مشورت با بزرگان و عقلاى قوم رهنمون مى‏سازد. به تجربه
ثابت شده كه هيچ كس از شورا و مشورت با كسانى كه شرايط مشورت را دارند، ضرر نديده است. آن سوى قضيه نيز صادق است كه هيچ مستبدى از استبداد در رأى راه به جايى نبرده است. انسان نبايد
خود را بى‏نياز از مشاوره بداند.

منتشر شده در: مجله معارف اسلامی شماره 41 سال 1377

کتاب ها و تالیفات